Meandry przyjaźni

Rzeczywistość przyjaźni jest bardzo trudna do zdefiniowania. Dla niektórych jest ona emanacją miłości i najmocniejszą więzią, jaka może łączyć dwoje ludzi. Na drugim biegunie użycia słowa „przyjaźń” w dzisiejszym społeczeństwie stoi jego „amerykanizacja” – przyjaciel (ang. friend) to niemal każda osoba, z którą utrzymuję relację.
Przyjaźń jest dla współczesnych ludzi rzeczywistością tak intrygującą, że za przedmiot naukowych badań biorą ją takie nauki, jak: filozofia, psychologia, antropologia, nauki o komunikacji i wiele innych. W proponowanych rozważaniach zapraszam do spojrzenia na to, jak rzeczywistość przyjaźni była rozumiana w starożytnym świecie greckim oraz jak pojmowali ją biblijni autorzy.

Przyjaźń, w powszechnym rozumieniu ludzi starożytnego świata śródziemnomorskiego, była widziana jako jeden z trzech podstawowych wymiarów miłości. Znajduje to odzwierciedlenie w fakcie, że słowo greckie filia, tłumaczone na język polski jako „przyjaźń”, jest jednym z elementów triady słów, wyrażających różne odcienie miłości. Pierwsze z tych słów to agape – pojęcie, które wyrażało miłość całkowicie bezinteresowną. Kochać miłością agape to kochać bezwarunkowo, niezależnie od tego, czy kochana osoba na to zasługuje, czy też nie. Drugie słowo greckie z owej triady to eros. Oznacza ono miłość erotyczną i romantyczną, związaną z naturalnym pociągiem seksualnym, pożądaniem. I wreszcie trzeci termin z owej greckiej triady słów oznaczających miłość to, jak wspomniałem wyżej, filia. Wyraz ten określa miłość do drugiej osoby ze względu na jej szczególne duchowe przymioty, których doświadczamy, budując z nią relację: duchowe piękno, dobroć, gotowość do pomocy, oddanie, szczerość, delikatność, subtelność, stałość, dyskrecja itp. Termin filia określał zarówno przyjazne relacje rodzinne (na przykład: mąż – żona, rodzice – dzieci, kuzynostwo), jak i relacje międzysąsiedzkie, między partnerami biznesowymi, między obywatelami danego miasta-państwa. W niektórych starożytnych greckich tekstach słowo filia wyraża także miłość do ojczyzny.
Pierwszą znaną nam naukową refleksję nad przyjaźnią zawdzięczamy greckim filozofom. Nieoceniony jest tutaj Arystoteles, który w Etyce Nikomachejskiej wyróżnia trzy rodzaje przyjaźni (filia). Pierwsza z nich to filia, która motywowana jest przyjemnością – przyjaźnię się z kimś, bo odczuwam przyjemność z przebywania z nim. Drugi rodzaj przyjaźni to przyjaźń utylitarna, to znaczy motywowana różnego rodzaju korzyściami, które czerpię z relacji z drugą osobą. Wreszcie trzeci – najbardziej szlachetny, zdaniem Arystotelesa, rodzaj przyjaźni – to ta, która motywowana jest cnotą osoby, którą darzymy filia. Ten rodzaj przyjaźni Stagiryta uznaje za najbardziej wzniosłą i prawdziwą.
Za ową systematyzacją Arystotelesa poszła późniejsza tradycja filozoficzna. Stanowi ona również fundament do współczesnej refleksji nad przyjaźnią w różnych dziedzinach nauki. Badacze przyjmują dziś, że aby przyjaźń mogła zaistnieć i trwać, muszą być spełnione trzy podstawowe warunki. Pierwszy z nich to wzajemna troska zaprzyjaźnionych osób. Drugi to potrzeba intymności – zróżnicowanej w zależności od typu relacji przyjaźni. Intymność jest tu rozumiana jako dzielenie wspólnej przestrzeni duchowej, związanej z przyjemnością przebywania ze sobą. Trzeci zaś nieodzowny element przyjaźni to posiadanie i praktykowanie wspólnych przestrzeni aktywności (wspólne cele, praca, zainteresowania, pasje itp.).
Temat przyjaźni pojawia się dość rzadko w Piśmie Świętym. Przyjrzenie się jednak kilku tekstom, w których ten temat jest obecny, może wnieść bardzo wiele do naszego chrześcijańskiego rozumienia przyjaźni. Jedynym tekstem Starego Testamentu, który wprost mówi o przyjaźni pomiędzy dwojgiem ludzi, są Księgi Samuela, podejmujące kilkakrotnie wątek przyjaźni młodzieńców Dawida i Jonatana (zob. 1 Sm 18-20; 2 Sm 1). W 1 Sm 18,1 czytamy: „Dusza Jonatana przylgnęła całkowicie do Dawida. Pokochał go tak jak samego siebie”.
Wypowiedź ta mówi o najważniejszych cechach międzyludzkiej przyjaźni: jest to więź duchowa dwojga ludzi, której treścią jest wzajemna miłość – równa miłości do siebie samego.
Barwne opowiadania o losach Dawida i Jonatana, zawarte w 1 i 2 Sm, pozwalają wydobyć inne ważne cechy przyjaźni: upodobanie we wspólnym spędzaniu czasu, wzajemne
zaufanie i troska o siebie, stawanie w obronie przyjaciela nawet za cenę narażania swojego życia (Jonatan ochrania Dawida przed Saulem, który próbuje go zabić).