Inskrypcje w kamieniu – Józef Rafał Kalinowski (1835- 1907)
Od rana miasto było sparaliżowane strachem. Długi wąż ludzi, przeznaczonych na zesłanie na Syberię, kierował się powoli w stronę wileńskiego dworca kolejowego. Eskortował ich konny oddział Kozaków, którzy przejeżdżając wzdłuż szeregu wycieńczonych skazańców, okrzykami przynaglali ich do szybszego marszu. Mieszkańcy Wilna ukradkiem obserwowali z okien swym domów tę ponurą scenę, przypominającą im kondukt pogrzebowy. Łzy współczucia i bezsilności płynęły po niejednej twarzy.
Chcąc definitywnie doprowadzić do upadku powstania na Litwie, rosyjski generał- gubernator Murawjow rozwinął terror na niespotykaną skalę. Miastom, które sprzyjały powstaniu, odbierał prawa miejskie, natomiast wioski nakazał palić jedną po drugiej. Bezwzględnie egzekwował wysokie kontrybucje, zastraszał hierarchię kościelną i zamykał klasztory, które często były głównymi ośrodkami polskiego oporu. Tysiącom wywiezionych na Sybir odbierał majątki, przekazując je na licytację. Schwytani powstańcy wraz ze swymi dowódcami ginęli w czasie masowych egzekucji.
Wśród tych, którzy pierwotnie byli skazani na karę śmierci, znajdował się pewien młody porucznik – inżynier Józef Kalinowski. Jednak interwencje wpływowych członków rodziny uratowały go przed szubienicą. Ostatecznie wyrok śmierci zamieniono Józefowi na dziesięć lat katorgi na Syberii. Wraz z innymi skazańcami miał udać się na poniewierkę, skąd nie wiadomo było, czy kiedykolwiek jeszcze powróci.
Wagony podstawionego na stacji pociągu zapełniały się jeden po drugim. Strażnicy nie przejmowali się zbytnio, w jakich warunkach będą podróżować więźniowie, toteż wszędzie panował ścisk. Wywożeni zabierali ze sobą niewielki dobytek, na który głównie składały się ubrania i jedzenie na drogę. Wśród rzeczy Kalinowskiego znajdowały się również fotografie najbliższych, Biblia i krzyż.
Skazańcy, podróżujący w tym samym wagonie co Józef, reprezentowali cały przekrój wiekowy i zawodowy. Byli wśród nich szanowani lekarze i obywatele ziemscy, rzemieślnicy i przedsiębiorcy. Jechali starsi i młodsi, mężczyźni i niewiasty. W rogu wagonu siedział młody, wychudzony chłopiec, wyglądający na studenta. Coś mówił przyciszonym głosem do otaczających go towarzyszy niedoli. Kalinowski nadstawił ucha.
– Zmarszczył brwi – i tysiące kibitek wnet leci; podpisał – tysiąc matek opłakuje dzieci… mocarzu jak Bóg silny, jak szatan złośliwy! – recytował student powstańczy wiersz Mickiewicza.
– Murawjow tylu naszych wysłał na Syberię, że już kibitek mu brakuje – stwierdził gorzko jeden ze starszych aresztowanych. – Wywozili nas przed trzydziestu laty, teraz wywożą ponownie.
– Milczeć tam! – surowy głos jednego z Kozaków przerwał dalszą rozmowę.
Trzaskały zamykane ciężkie drzwi poszczególnych wagonów. Konwojenci zajęli miejsca i straszny pociąg ruszył w drogę na Wschód. Kiedy mijali jeden z pagórków Wilna, na dach wagonu spadła skromna wiązanka kwiatów. Stojąca na wzgórzu zapłakana kobieta z dzieckiem pożegnała ich tak, jak się żegna zmarłego składanego do grobu. Józef poczuł wtedy ukłucie niepokoju w sercu. Czyżby to był znak, że lodowe pustkowia Syberii pochłoną ich na zawsze?
* * * * * * *
Położone blisko kolei transsyberyjskiej Usole była małą, kilkutysięczną może osadą. Właśnie tam przyszło mieszkać i pracować Józefowi Kalinowskiemu oraz tym spośród skazanych, którzy przeżyli wyczerpującą, prawie dziesięciomiesięczną podróż różnymi środkami lokomocji. Jechali koleją do Petersburga, potem do Moskwy. Następny odcinek trasy – do Permu – przepłynęli statkiem. Do Tobolska za Uralem dotarli w więziennych kibitkach, ostatni zaś etap do Irkucka – przebyli saniami pocztowymi bądź pieszo.
Otrzymany w Irkucku przydział do warzelni soli w Usolu pozwolił Kalinowskiemu uniknąć najcięższych prac w zakładach żelaza czy kopalniach srebra. Co ważniejsze, w koszarach wojskowych, gdzie zamieszkał, spotkał dużą i dobrze zorganizowaną grupę Polaków. Obecność w tej grupie znajomych z Litwy pomogła mu przetrwać najtrudniejsze pierwsze miesiące, zanim przystosował się do nowych warunków. Na co dzień pracował przy kotłach, w których krystalizowała się sól, a w wolnym czasie rozwinął akcję kształceniową. Uczył zesłańców i ich dzieci matematyki oraz innych nauk ścisłych, lubił też dyskutować na tematy społeczne i historyczne.
Amnestie carskie stopniowo łagodziły warunki życia katorżników. Po niespełna czterech latach Józef otrzymał prawo zmiany miejsca pobytu. Po krótkim wahaniu wybrał Irkuck – miasto, gdzie mieszkało wielu Polaków i funkcjonowała parafia, prowadzona przez energicznego księdza Krzysztofa Szwernickiego, również zesłańca. Jeździł on z posługą duszpasterską po całej okolicy, zimą saniami, latem konno, wspierając rodaków wszędzie tam, gdzie na nich natrafił. Dla Kalinowskiego obecność księdza była okazją do długich i częstych konwersacji.
Miejscem religijnych spotkań ks. Szwernickiego i jego „owieczek” z Irkucka był zwykły, drewniany dom, zamieniony na prowizoryczny kościół. Ks. Krzysztof odprawiał dla ludzi nabożeństwa, natomiast Józef szybko stał się jego prawą ręką. Pomagał katechizować dzieci i przygotowywać je do pierwszej Komunii, a ze starszymi parafianami prowadził dyskusje na różne tematy. Po pewnym czasie zaczęto nawet żartować, że wykształceniem religijnym Kalinowski przewyższa niejednego z księży – spośród tych, którzy na Syberię trafili bardzo dawno temu.
Szczególnie głęboko przeżył Józef święta Bożego Narodzenia w 1870 roku. Zaledwie dwa miesiące wcześniej otrzymał pozwolenie na wyjazd z Irkucka do guberni astrachańskiej. Zdecydował się jednak pozostać tam, gdzie czuł się „zadomowiony” i potrzebny. Lubił przesiadywać w ubogim kościele, gdzie modlił się albo oddawał lekturze „Ćwiczeń duchowych” św. Ignacego, otrzymanych jeszcze w Usolu. Jeśli ks. Szwernicki potrzebował pomocy Józefa albo chciał z nim porozmawiać, zaglądał najpierw do kościoła.
Tym razem duchowny przyniósł prezent dla swego współpracownika.
– Proszę, to dla ciebie. Z okazji świąt Pańskiego Narodzenia – dodał, podając mu małe zawiniątko. – Niech ci dobrze służy przez wiele lat.
Bożonarodzeniowym prezentem dla Kalinowskiego był brewiarz z psalmami.
– Dziękuję – odpowiedział Józef z wdzięcznością. – To chyba najpiękniejsza księga, jaką mógłbym otrzymać tu na Syberii.
– Przy okazji, zechcesz mi pomóc w przygotowaniach do dzisiejszej Pasterki?
– Oczywiście – uśmiechnął się Kalinowski.
Każdorazowe Boże Narodzenie było dla syberyjskich Polaków świętem nadziei, które podnosiło na duchu nawet wówczas, gdy na stole wigilijnym główną potrawą był czarny chleb. Ewangelia o Narodzeniu Pańskim uśmierzała ich ból spowodowany wygnaniem, a wspólne śpiewy dodawały siły wszystkim przeżywającym tęsknotę za rodzinnymi stronami. Rozmodlony Józef miał nieodparte przeczucie, że Bóg jest z nimi nawet tam, gdzie ludzie innym ludziom uczynili ziemię – wrogą i nieludzką.
Aneks historyczny
* „Reduta Ordona” – to wiersz Adama Mickiewicza napisany w Dreźnie w 1832, poświęcony bohaterskiej załodze Reduty 54 (gdzie dowódcą artylerii był Julian Ordon), podczas obrony Warszawy przed Rosjanami we wrześniu 1831 r. Wersja Mickiewicza (Ordon wysadza redutę i ginie) różni się od rzeczywistości (Ordon przeżył powstanie listopadowe i zmarł na emigracji).
* Szczególnie krwawo Rosjanie rozprawili się z uczestnikami powstania styczniowego na Litwie. Rozstrzelali bądź powiesili 700 osób, ok. 40 000 wysłano etapami na katorgę na Sybir. Skonfiskowano 1660 majątków szlacheckich, a miastom, które wspierały powstańców, odebrano prawa miejskie. Skasowano również klasztory w Królestwie, które były głównymi ośrodkami polskiego oporu.
* Założone w 1669 r. Usole Syberyjskie jest obecnie miastem w obwodzie irkuckim Federacji Rosyjskiej, liczącym ponad 80 tys. mieszkańców (dane z 2005 r.). Położone przy linii kolei transsyberyjskiej, stanowiło miejsce zesłań wielu powstańców styczniowych, przeznaczanych do ciężkich prac w kopalni czy warzelni soli. M. in. trafił tam powstańczy oficer Józef Kalinowski – późniejszy karmelita i święty oraz Aleksander Sochaczewski – malarz syberyjskiej katorgi.
* Inżynier – wojskowy – powstaniec – zesłaniec – karmelita – święty. Tak najkrócej można by opisać koleje losu Józefa Kalinowskiego (1835-1907, imię zakonne Rafał). Aresztowany za udział w powstaniu styczniowym i pierwotnie skazany na śmierć, trafił ostatecznie na Syberię z wyrokiem 10 lat katorgi. W Usolu Syberyjskiem, a później w Irkucku wspierał innych zesłańców zarówno dobrym słowem, jak też materialnie; dzieci uczył religii i przedmiotów ścisłych. Po zwolnieniu z wygnania wstąpił do karmelitów bosych w Austrii.



